Chrzanów to miasto w woj. maÅ‚opolskim, w powiecie chrzanowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Chrzanów. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należaÅ‚o do woj. katowickiego.

Geograficznie poÅ‚ożone jest nad rzekÄ… ChechÅ‚o (dopÅ‚yw WisÅ‚y), na pograniczu Wyżyny ÅšlÄ…skiej oraz Wyżyny Krakowsko-CzÄ™stochowskiej. W sÄ…siedztwie Chrzanowa przebiega pÅ‚atny odcinek Autostrady A4, Å‚Ä…czÄ…cy Katowice i Kraków.

WedÅ‚ug danych z 31 grudnia 2004, miasto miaÅ‚o 40 203 mieszkaÅ„ców.
 

 Części miasta

Miasto Chrzanów dzieli siÄ™ administracyjnie na dziesięć jednostek pomocniczych:

    * Osiedle Borowiec
    * Osiedle KÄ…ty
    * Osiedle KoÅ›cielec
    * Osiedle MÅ‚odoÅ›ci (nazwa nieoficjalna: PoÅ‚udnie)
    * Osiedle NiepodlegÅ‚oÅ›ci
    * Osiedle PóÅ‚noc - TysiÄ…clecie
    * Osiedle Rospontowa (w tym osiedle Fablok)
    * Osiedle Stara Huta
    * Osiedle Stella
    * Osiedle ÅšródmieÅ›cie

KÄ…ty, Stara Huta, Borowiec i KoÅ›cielec stanowiÄ… typowo willowe części miasta, w pozostaÅ‚ych osiedlach dominuje budownictwo wielorodzinne. W caÅ‚ej Gminie Chrzanów poza wymienionymi jednostkami funkcjonuje także sześć soÅ‚ectw.


Historia

Pierwsze wzmianki o kasztelanii chrzanowskiej siÄ™gajÄ… XIII wieku. Prawa miejskie Chrzanów uzyskaÅ‚ w XIV wieku (niektóre źródÅ‚a encyklopedyczne podajÄ… rok 1393). ByÅ‚ miastem otwartym, pozbawionym murów, ale poÅ‚ożenie wÅ›ród lasów i grzÄ™zawisk sprzyjaÅ‚o obronnoÅ›ci. Aż do II wojny Å›wiatowej miasto pozostawaÅ‚o w rÄ™kach prywatnych. Pierwszymi wÅ‚aÅ›cicielami byli LigÄ™zowie, a ostatnimi - Loewenfeldowie (gÅ‚ówna ulica spacerowa miasta - Aleja Henryka - nosi imiÄ™ Henryka Loewenfelda).

W latach 1809-1815 Chrzanów należaÅ‚ do KsiÄ™stwa Warszawskiego (do którego nawiÄ…zuje herb miasta), a po kongresie wiedeÅ„skim staÅ‚ siÄ™ częściÄ… Rzeczypospolitej Krakowskiej. W 20-leciu miÄ™dzywojennym miasto znajdowaÅ‚o siÄ™ w województwie krakowskim. Podczas okupacji niemieckiej Chrzanów wraz z poÅ‚ożonym na zachód Górnym ÅšlÄ…skiem wcielono do III Rzeszy (pod zmienionÄ… nazwÄ… Krenau). ZamieszkujÄ…ca w Chrzanowie ludność żydowska, stanowiÄ…ca przed wojnÄ… okoÅ‚o 50% populacji miasta, zostaÅ‚a wymordowana, gÅ‚ównie w pobliskim obozie w OÅ›wiÄ™cimiu.

W powojennej Polsce Chrzanów staÅ‚ siÄ™ siedzibÄ… należącego do województwa krakowskiego powiatu, obejmujÄ…cego także miasta Jaworzno, Trzebinia, Krzeszowice, CheÅ‚mek oraz okoliczne obszary wiejskie. Teren ówczesnego powiatu, do dziÅ› nazywany ZiemiÄ… ChrzanowskÄ…, zostaÅ‚ wskutek reformy administracyjnej z roku 1975 podzielony miÄ™dzy województwa: katowickie (w którym znalazÅ‚y siÄ™ miasta Chrzanów, Trzebinia, Libiąż i Jaworzno), krakowskie (Krzeszowice i Alwernia) oraz bielskie (CheÅ‚mek). Mimo silnego oddziaÅ‚ywania Górnego ÅšlÄ…ska chrzanowianie zachowali poczucie wiÄ™zi z Krakowem.

Od roku 1999 Chrzanów znajduje siÄ™ w województwie maÅ‚opolskim i stanowi siedzibÄ™ powiatu, obejmujÄ…cego także miasta Trzebinia, Libiąż i Alwernia.


Ludność, grupy etniczne

Obecnie Chrzanów jest gminÄ… miejsko-wiejskÄ…. Ponad 80% mieszkaÅ„ców gminy (ok. 43 tys.) zamieszkuje w mieÅ›cie, a pozostaÅ‚a część (ok. 10 tys.) w należących do gminy soÅ‚ectwach.


"Cabani"

Od XIII wieku Chrzanów i okoliczne miejscowoÅ›ci zamieszkiwaÅ‚a ludność napÅ‚ywowa zajmujÄ…ca siÄ™ pasterstwem i hodowlÄ… bydÅ‚a nazywana cabanami. WywodziÅ‚a ona swoje pochodzenie od pasterzy (czabanów), którzy przybyli na ziemie MaÅ‚opolski wraz z nazjazdem Tatarów w 1241 roku. SpoÅ‚eczność ta z czasem przyjeÅ‚a osiadÅ‚y tryb życia i zasymilowaÅ‚a siÄ™ z Polakami. ZachowaÅ‚a jednak do XX wieku pewne swoje tradycje i utrzymywaÅ‚a wÅ‚asnÄ… odrÄ™bność kulturowÄ….

Mniejszości narodowe

    * ÅšródmieÅ›cie Chrzanowa zamieszkuje duża spoÅ‚eczność Romów.
    * Przed II wojnÄ… Å›wiatowÄ… okoÅ‚o 50% mieszkaÅ„ców miasta stanowili Å»ydzi.

Gospodarka

Przemysł i handel

U poczÄ…tków swojego istnienia Chrzanów byÅ‚ przede wszystkim miastem kupieckim. Od XVIII wieku w dziedzinie handlu prym wiedli zamieszkujÄ…cy w mieÅ›cie Å»ydzi. Rozwój przemysÅ‚u i handlu nastÄ…piÅ‚ wraz z uruchomieniem w roku 1847 linii kolejowej, Å‚Ä…czÄ…cej Kraków z Wiedniem, co umożliwiÅ‚o transport wydobywanych w okolicy rud cynku i oÅ‚owiu.

W odrodzonej II Rzeczypospolitej miasto rozwinęło siÄ™ jako oÅ›rodek produkcji lokomotyw i maszyn (w 1920 roku powstaÅ‚a tu pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce - Fablok ). Wkrótce powstaÅ‚y także ZakÅ‚ady MateriaÅ‚ów OgniotrwaÅ‚ych Stella. W roku 1930 zatopienie kopalni Matylda zakoÅ„czyÅ‚o okres wydobycia rud cynku i oÅ‚owiu.

Po II wojnie Å›wiatowej w Chrzanowie rozwinÄ…Å‚ siÄ™ przemysÅ‚ spożywczy (powstaÅ‚y m.in. zakÅ‚ady miÄ™sne, mleczarnia i chÅ‚odnia) oraz produkcja materiaÅ‚ów budowlanych.

Od czasu transformacji ustrojowej w Polsce, wskutek znacznej redukcji zatrudnienia w sektorze przemysÅ‚owym w latach 90. XX wieku, znaczna część mieszkaÅ„ców Chrzanowa trudni siÄ™ handlem detalicznym. Miasto staÅ‚o siÄ™ lokalnym centrum handlu, także dla mieszkaÅ„ców Trzebini, Libiąża czy poÅ‚udniowych części Jaworzna. W roku 2005 drobnym handlowcom zagroziÅ‚a perspektywa wybudowania w centrum miasta pierwszego w powiecie hipermarketu a także innych nowych centrów handlowych. Zastój w przemyÅ›le przerwany zostaÅ‚ otwarciem nowej fabryki akcesoriów samochodowych, zlokalizowanej przy autostradzie A4.


Transport

Przez Chrzanów przebiega linia kolejowa Trzebinia - Zebrzydowice. Wzmożony jest na niej ruch towarowy, w dużej części z libiÄ…skiej Kopalni WÄ™gla Kamiennego "Janina", a także z i do Rafineri Trzebinia. W Chrzanowie znajduje siÄ™ także zamkniÄ™ta obecnie dla ruchu osobowego linia Jaworzno Szczakowa - BolÄ™cin, (na odcinku Jaworzno - Chrzanów zostaÅ‚a rozebrana w roku 1985) wykorzystywana jedynie przez KopalniÄ™ i PrażalniÄ™ Dolomitu "Å»elatowa". Co ciekawe, w dniu 1 wrzeÅ›nia 2006 PKP Polskie Linie Kolejowe wyremontowaÅ‚y przejazd kolejowy na tej linii znajdujÄ…cy siÄ™ w dzielnicy Chrzanów Stella. Jednak PKP nie ma w planach przywrócenia tam ruchu osobowego, który zostaÅ‚ tam zamkniÄ™ty w roku 1995, a w roku 2001 zdjÄ™to sieć trakcyjnÄ….


Turystyka i rekreacja

Budowle z poczÄ…tków istnienia Chrzanowa - wzniesione z drewna - nie zachowaÅ‚y siÄ™ do dzisiejszych czasów. W centrum miasta warte odwiedzenia sÄ…: koÅ›cióÅ‚ pw. Åšw. MikoÅ‚aja, Rynek (przebudowany i odnowiony w latach 2004-2005), Plac TysiÄ…clecia, Park Miejski, Aleja Henryka. Warto odwiedzić Muzeum w Chrzanowie (budynek gÅ‚ówny na terenie parku oraz tzw. Dom UrbaÅ„czyka przy Alei Henryka), a także koÅ›cióÅ‚ pw. Åšw. Jana Chrzciciela w KoÅ›cielcu. Na terenie soÅ‚ectw do ciekawszych obiektów można zaliczyć koÅ›cióÅ‚ pw. Podwyższenia Krzyża Åšw. oraz PaÅ‚acyk (obecnie Dom Pomocy SpoÅ‚ecznej) w PÅ‚azie. Dość znany jest w Polsce napis na zegarze, znajdujÄ…cym siÄ™ przy jednym ze skrzyżowaÅ„ w PÅ‚azie, gÅ‚oszÄ…cy: Jedna z tych godzin bÄ™dzie twÄ… ostatniÄ….


W sąsiedniej gminie Babice zlokalizowane są, należące do Muzeum w Chrzanowie, największe atrakcje okolicy: zakonserwowane ruiny zamku Lipowiec oraz bogaty skansen - Nadwiślański Park Etnograficzny w Wygiełzowie.

Chrzanów i okolice bogate sÄ… w atrakcyjne pod wzglÄ™dem rekreacyjnym tereny leÅ›ne, z wytyczonymi szlakami pieszymi i rowerowymi. Urozmaicone i interesujÄ…ce sÄ… budowa geologiczna oraz uksztaÅ‚towanie terenu. W sÄ…siedztwie miasta znajduje siÄ™ rekreacyjny zalew ChechÅ‚o.

W Chrzanowie dziaÅ‚a klub sportowy Fablok Chrzanów, znajdujÄ… siÄ™ tu także: kryty basen kÄ…pielowy i niewielki odkryty basen letni, hala widowiskowo-sportowa i dom kultury, peÅ‚niÄ…cy także funkcjÄ™ jedynego kina w mieÅ›cie. PoÅ›ród należących do miasta obszarów leÅ›nych znajduje siÄ™ duży zbiornik dla wÄ™dkarzy oraz prowadzony przez zakonników oÅ›rodek rekolekcyjny.

Chrzanów posiada dwa hotele. Baza agroturystyczna nie jest rozwiniÄ™ta.

Edukacja

Chrzanów posiada dwa licea ogólnoksztaÅ‚cÄ…ce, zespoÅ‚y szkóÅ‚ technicznych i zawodowych, cztery gimnazja i siedem szkóÅ‚ podstawowych (w tym jednÄ… specjalnÄ…), szkoÅ‚Ä™ muzycznÄ…, a także niepublicznÄ… WyższÄ… SzkoÅ‚Ä™ PrzedsiÄ™biorczoÅ›ci i Marketingu oraz spoÅ‚eczny koledż dla absolwentów szkóÅ‚ Å›rednich.

Osoby zwiÄ…zane z Chrzanowem

    * Andrzej Grabowski - aktor
    * MieczysÅ‚aw Mazaraki - muzealnik, przyrodnik
    * BogusÅ‚aw MÄ…sior - senator RP III i V kadencji
    * Janina Woynarowska - pielÄ™gniarka, poetka
    * ZespóÅ‚ rockowy Sztywny Pal Azji

źródÅ‚o: Wikipedia, tekst na licencji GNU/FDL