Nazwa zamku

Zamek Tęczyn - nazwa pochodzi od rodu Tęczyńskich. Często jednak można spotkać się z nazwą Zamek Tenczyn nazwa ta wywodzi się od położonej niedaleko wsi Tenczynek, która w dawnych czasach nosiła nazwę Tęczyn Mały.

Historia zamku

Pierwsza wzmianka dotycząca okolic zamku Tęczyn, datowana jest na 24 IX 1308r., kiedy to Władysław Łokietek z oddziałem rycerstwa przebywający w lasach „in Thanczin” wydał dokument dla klasztoru o. Cystersów w Sulejowie. Przyjmuje się, że pierwszy zamek (drewniany) zbudował około 1319r. kasztelan krakowski Nawój z Morawicy, on też wzniósł największą na zamku wieżę, zwaną do dziś Nawojową Wieżą. Właściwym twórcą zamku murowanego był syn Nawoja, Jędrzej, wojewoda krakowski i sandomierski. Wzniósł on dalszy fragment zamku na najwyższej, pn.-wsch. części wzgórza, gdzie mieszkał i zmarł w 1368r. On także pierwszy przyjął nazwisko Tęczyński. Syn Jędrzeja, Jaśko, odnowił i znacznie rozbudował zamek, a także założył kaplicę. Z tego okresu pochodzi pierwsza, odnotowana w dokumentach historycznych wzmianka, dotycząca bezpośrednio zamku. Władysław Jagiełło więził tu niektórych ważniejszych jeńców krzyżackich, wziętych do niewoli w czasie bitwy pod Grunwaldem. W krótkim czasie ród Tęczyńskich doszedł w Polsce do wielkiego znaczenia. W posiadaniu Tęczyńskich znajdowało się 45 miejscowości, z czego 15 w pobliżu zamku. Około połowy XVIw. często na zamku bywali: Mikołaj Rej z Nagłowic, Jan Kochanowski, Piotr Kochanowski oraz inne ważne postacie polskiego Odrodzenia. Aż do połowy XVI w. wygląd zamku nie ulegał większym zmianom. W tym okresie znajdowały się przy nim: folwark, łaźnia, browar ze słodownią i dom praczek. W 1570r. kasztelan wojnicki podkomorzy wielki koronny Jan Tęczyński „wielkim kosztem zmurował prawie znowa zamek na Tęczynie” - pisał Bartosz Paprocki w „Herbach rycerstwa polskiego”. Zamek posiadał trzy skrzydła, otwarte ku zach., ozdobione renesansowymi attykami, gzymsami i krużgankami. Rozbudowa zamku ciągnęła się do początku XVIIw. Zamek wraz z podgrodziem został otoczony murem kurtynowym, od pn. wzmocniono go basteją wjazdową (barbakanem), a od pd. dwiema pięciokątnymi bastejami. Pod zamkiem rozciągały się ogrody (od pn.) i winnice (od zach. i pd.). Ostatnią dużą „inwestycją” na zamku była gruntowna przebudowa kaplicy zamkowej, dokonana w początkach XVIIw. przez Agnieszkę z Tęczyńskich Firlejową. późniejszą fundatorkę klasztoru o. Karmelitów Bosych w Czernej. W 1638r. zmarł wojewoda krakowski Jan Tęczyński, ostatni przedstawiciel rodu. Jego jedyna córka Izabela wyszła za mąż za Łukasza Opalińskiego. W 1655r. marszałek wielki koronny Jerzy Lubomirski, ustępując przed Szwedami, ukrył skarbiec koronny w Lubowli na Spiszu, ale rozpuścił fałszywą wieść, że skarbiec znajduje się w Tęczynie. Szwedzi pod wodzą Königsmarka po dzielnej obronie przez kapitana Jana Dziulę opanowali zamek na mocy układu w 1655r., ale skarbu oczywiście nie znaleźli i w lipcu 1656r. opuścili go i spalili. Na początku XVIIIw. dobra tęczyńskie przeszły po kądzieli w ręce Adama Sieniawskiego, tą samą drogą uzyskał je wojewoda ziem ruskich, książę August Czartoryski i z kolei jego córka Izabela Lubomirska. Od 1816r. zamek stał się własnością Potockich i pozostał w ich rękach aż do wybuchu II wojny światowej w 1939r. Po „potopie” szwedzkim zamek został w większej części odbudowany i częściowo zamieszkany. W 1768r. uległ pożarowi i od tego czasu popada w coraz większą ruinę. W 1783r. prochy ostatniego z Tęczyńskich, Jana, przeniesiono z kaplicy zamkowej do nowego grobu w kościele św. Katarzyny w Tenczynku.

Najważniejsze daty w dziejach Zamku

    * 1319r. - Kasztelan Jan Nawój z Morawicy rozpoczął budowę zamku, jako nową siedzibę rodu. Warownia ta składała się z potężnej gotyckiej wieży i przyległych zabudowań.
    * 1570r. - Jan Tęczyński brat wojewody Andrzeja dokonał gruntownej przebudowy zamku w stylu odrodzenia.
    * 1655r. - Podczas najazdu na Polskę Szwedzi splądrowali zamek spodziewając się odnaleźć tam skarb państwowy Polski, a następnie budowlę spalili. Została ona później odbudowana, jednak nigdy nie powróciła już do swej dawnej świetności.
    * 1768r. - Zamek spłonął od uderzenia pioruna i został ostatecznie opuszczony przez mieszkańców.

Plan Zamku

Hipotetyczna rekonstrukcja faz rozwojowych, według W. Łuszczkiewicza, N. Pajzderskiego, S. Polaczka. B. Querquina. M. Korneckiego. T. Małkowskiej-Holzerowej i J. Kurtyki. Przypuszczalna identyfikacja pomieszczeń na podstawie aktu podziałowego z 1553 i rysunku E. J. Dahlberga z 1655. W nawiasach podano szacunkowe datowanie oraz roczne daty wzmianek źródłowych.

A — zamek górny (XIVw.); a studnia (1655); B — zamek dolny (XIV/XVw.), zamek Tęczyn cum muro (1410), przedzamcze. czyli przygródek (1553); C — rekonstrukcja przebiegu zburzonego muru obwodowego w XIV—XVw. (B. Querquin); D — dom mieszkalny w XIVw. (B. Querquin), stajnie, kuchnie, piekarnia, wozownia 1553, 1733; E — wieża bramna, tzw. wieża Nawojowa z przedbramiem (XIV lub XIV/XVw.), turris altissima ad portom arcis (1655); F — kaplica (XIV—XVw.), ff — zakrystia i skarbczyk (XVII w.); G — barbakan i szyja ubezpieczające wjazd na zamek (przełom XV/XVIw. lub 1 tercja XVIw., 1655); H — baszta „Dorotka” z XIV/XVw. (1553); I — część reprezentacyjna (XVw.); i — „wielka sala” 1553 = izba stołowa z piecem z herbem Tęczyńskich i z ich 15 portretami 1733; ii — komnata, która jest z wielkiej sali” 1553 = „sala o 5 oknach” 1733; iii . „pokój krzywy” z 2 portretami 1733; J — krużganki (1579/84); K — basteje (przełom XVI/XVIIw.): L — mury i dwie baszty przedzamcza sprzed 1579 (XVw.); I — baszta z XVw. (może gdanisko? łazienka 1553, „baszta pusta” 1733); II — baszta z XVw. (więzienna?); M — mury przedzamcza po założeniu fortyfikacji bastejowych (XVI/XVIIw.); N — pomieszczenia załogi i służby; Nn — baszta czworokątna (zapewne najstarsza wieża bramna z XIVw., później wchłonięta przez zabudowania).

Bibliografia

    * Julian Zinkow Krzeszowice i okolice Wydawnictwo PTTK "KRAJ" Warszawa-Kraków 1988
    * Janusz Kurtyka Tęczyńscy Wydawnictwo i Drukarnia "SECESJA" Kraków 1997
    * Tomasz Jurasz Zamki i ich tajemnice Państwowe wydawnictwo "ISKRY" Warszawa 1972

źródło: Wikipedia, tekst na licencji GNU/FDL